Auteur: Daphne Hijzen
Steeds vaker zoeken scholieren en studenten hulp omdat ze vastlopen door intense examenstress, angst om te falen en een aanhoudende druk om te presteren. Ze maken zich constant zorgen, slapen onrustig en verliezen langzaam het vertrouwen in hun eigen kunnen. In veel gevallen wordt de oorzaak vooral bij het individu gezocht. Men spreekt over gebrekkige studievaardigheden, moeite met plannen of een tekort aan mentale weerbaarheid.
Hoewel persoonlijke kenmerken invloed hebben, geeft deze kijk geen volledig beeld. Examenstress en prestatiedruk ontstaan binnen een wisselwerking tussen de leerling, het onderwijssysteem en maatschappelijke verwachtingen. Jongeren reageren niet omdat zij tekortschieten, maar omdat zij functioneren in een omgeving die structureel veel van hen vraagt.
Casus: Lara, leerling in het voortgezet onderwijs
Lara is zeventien jaar en zit in vijf vwo. Ze is leergierig en behaalt meestal prima resultaten. Toch meldt ze zich de laatste maanden steeds vaker ziek rond examenmomenten. In de dagen voorafgaand voelt ze zich gespannen, ligt ze uren wakker en krijgt ze last van buikpijn en hoofdpijn. Tijdens examens gebeurt het regelmatig dat haar hoofd plots leeg lijkt, ondanks goede voorbereiding.
Na afloop verwijt Lara zichzelf dat ze faalt. Voor haar voelt elke onvoldoende als een bedreiging voor haar toekomst. Op het eerste gezicht lijkt dit een persoonlijk probleem, maar haar spanning hangt nauw samen met een schoolsysteem waarin cijfers zwaar meetellen, toetsperiodes elkaar snel opvolgen en fouten weinig ruimte krijgen.
Wanneer de druk hoog oploopt, raakt het werkgeheugen overbelast. Hierdoor kunnen leerlingen minder laten zien dan ze werkelijk beheersen. Lara’s blokkades zijn dus geen zwakte, maar een begrijpelijke reactie op voortdurende prestatiedruk.
Casus: Yasmine, hbo-student
Yasmine is tweeëntwintig jaar en volgt een hbo-opleiding in de gezondheidszorg. Ze zit in haar derde jaar en heeft veel interesse in haar vakgebied. Haar agenda zit vol met colleges, verplichte projecten, tentamens, een intensieve stage en een bijbaan om haar kosten te dekken.
Rond examenperiodes stijgt de spanning snel. Ze piekert continu, voelt zich opgejaagd en heeft het idee dat ze nooit genoeg tijd heeft. Tijdens tentamens verliest ze soms haar focus en blokkeert ze bij vragen die ze eigenlijk kent. Na een onvoldoende denkt ze niet dat de toets lastig was, maar dat zij zelf tekortschiet.
Onderzoek laat zien dat hoge prestatiedruk sterk samenhangt met negatieve zelfbeelden en faalangst, vooral wanneer zelfstandigheid wordt verwacht terwijl begeleiding beperkt blijft. Yasmine’s klachten komen dus niet voort uit gebrek aan inzet, maar uit structurele overbelasting door studie, stage en financiële stress.
Wat examenstress met het leerproces doet
Examenstress gaat verder dan gezonde spanning. Het gaat gepaard met aanhoudende zorgen, lichamelijke stressreacties en mentale overbelasting. Wanneer stress te hoog oploopt, raakt het werkgeheugen verstoord. Informatie is dan moeilijker op te roepen tijdens examens.
Daardoor blijven prestaties achter bij het werkelijke niveau, wat de angst om te falen verder vergroot. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van druk, onzekerheid en tegenvallende resultaten, bij zowel leerlingen als studenten.
De invloed van onderwijs en samenleving
De toename van stress onder jongeren staat niet los van maatschappelijke ontwikkelingen. In een prestatiegerichte samenleving wordt succes sterk gekoppeld aan meetbare resultaten. Binnen het onderwijs vertaalt dit zich naar nadruk op cijfers, selectie en voortdurende beoordeling.
Voor jongeren zoals Lara en Yasmine voelt leren steeds minder als ontwikkelen en steeds meer als voortdurend getest worden. De focus verschuift van groei naar presteren.
Waarom vastlopen geen persoonlijk falen is
Wanneer spanning langdurig aanhoudt en herstelmomenten ontbreken, neemt de kans toe op mentale klachten, motivatieverlies en studievertraging. Onderzoek toont aan dat academische stress samenhangt met angstklachten, somberheid en verminderde schoolprestaties.
In dat licht is uitval geen teken van luiheid of gebrek aan doorzettingsvermogen. Het is een signaal dat de belasting structureel groter is geworden dan wat iemand kan dragen. Stoppen of vastlopen is dan vaak een vorm van zelfbescherming.
Ondersteuning zonder de jongere te problematiseren
Het erkennen van de rol van de omgeving betekent niet dat leerlingen en studenten machteloos zijn. Het aanleren van stressvaardigheden kan juist helpen, zolang dit gebeurt zonder hen verantwoordelijk te maken voor het probleem.
In begeleiding leren jongeren begrijpen wat stress doet met lichaam en brein, hoe spanning gereguleerd kan worden en hoe faalangstige gedachten omgebogen kunnen worden. Door te werken aan haalbare planning, grenzen stellen en mildheid voor zichzelf ontstaat weer ruimte om te leren en te groeien.
Bij Next Level Studentencoaching staat niet de vraag centraal wat er mis is met de student, maar wat nodig is om gezond te functioneren binnen een veeleisende context.
Tot slot
Examenstress, faalangst en prestatiedruk zijn geen persoonlijke tekortkomingen, maar signalen van een systeem dat veel vraagt van jonge mensen. Door zowel de omgeving serieus te nemen als jongeren praktische steun te bieden, ontstaat ruimte voor duurzaam leren en mentale veerkracht.
Zoals Lara het na afloop van haar begeleiding verwoordde: zij was niet zwak, maar structureel overbelast.
