In de ogen van velen klinkt perfectionisme als een deugd. Je maakt geen slordigheidsfouten, bent altijd op tijd en vindt pas voldoening wanneer alles perfect is. Klinkt als de ideale student, toch? Maar helaas kan perfectionisme je studievoortgang flink in de weg staan. Het kan ervoor zorgen dat je vastloopt, alles uitstelt of zelfs opgebrand raakt. En het probleem zit niet alleen in je hoge eisen, maar ook in de stress die perfectionisme met zich meebrengt. Dit zorgt er juist voor dat leren, plannen en helder denken veel lastiger worden.
Het effect van perfectionisme op je studie: Het verhaal van Lea
Lea is een student die ik begeleid. Ze heeft al twee keer van studie gewisseld, voornamelijk omdat ze vastloopt tijdens tentamenperiodes. Dit gebeurt niet omdat ze niet genoeg doet – ze werkt namelijk keihard – maar omdat ze alles perfect wil doen. Elk tentamen probeert ze nóg beter voor te bereiden, met als gevolg dat ze helemaal vast komt te zitten in haar studie.
Lea maakt eerst een perfecte planning, verzamelt elke mogelijke bron van informatie, probeert alles te begrijpen en leert elk detail. Ze blijft zichzelf corrigeren, herschrijft samenvattingen en vergelijkt aantekeningen, maar verliest uiteindelijk het overzicht. De stress neemt toe naarmate het tentamen nadert, haar concentratie daalt en haar prestaties lijden eronder. Het resultaat? Ze haalt het tentamen niet en is teleurgesteld in zichzelf. Dit is een typisch voorbeeld van hoe perfectionisme niet alleen mentaal, maar ook lichamelijk een blokkade kan vormen.
De rol van ontspanning in je studieproces
Veel perfectionistische studenten denken dat ze pas mogen ontspannen als alles af is. Maar je brein werkt anders: ontspanning is essentieel om stresshormonen te verlagen en je brein in staat te stellen plannen te maken, overzicht te houden en nieuwe informatie te verwerken. Zonder ontspanning blijf je vastzitten in stress en twijfel.
Een simpele ademhalingsoefening kan helpen om snel rustiger te worden, wat je concentratie verbetert. Probeer de volgende oefening:
- Adem 4 seconden in door je neus.
- Houd je adem 7 seconden vast.
- Adem 8 seconden uit door je mond.
Herhaal dit 6 tot 10 keer en begin daarna pas met studeren. Dit geeft je brein de kans om te resetten, zodat je met meer focus aan de slag kunt.
Van perfectionisme naar optimalisme
Sommige studenten vragen zich af: “Een beetje perfectionisme is toch goed?” Hoewel het idee logisch klinkt, blijkt het in de praktijk vaak contraproductief. Wat in eerste instantie als motivatie voelt, kan snel omslaan in angst, zelfkritiek en uitstelgedrag, vooral onder tijdsdruk.
De sleutel is om over te stappen naar een optimalistische mindset. Dit betekent niet streven naar perfectie, maar naar het beste wat haalbaar is binnen de beschikbare tijd en energie. In plaats van alles perfect te willen doen, richt je je op kleine, haalbare stappen en stel je duidelijke criteria voor wat “goed genoeg” is. Door op deze manier te werken, verschuift je focus van eindeloos perfectioneren naar effectief en realistisch studeren.
Hoe maak je ‘goed genoeg’ concreet?
Perfectionisme is vaak vaag – het kan altijd beter, maar hoe weet je wanneer iets echt goed genoeg is? Optimalisme is veel concreter. Het helpt om werk op te delen in kleinere taken. In plaats van alles in één keer te willen doen, stel jezelf haalbare doelen: lees één paragraaf, maak één oefenvraag of schrijf één samenvatting. Door werk op te splitsen in duidelijke stappen, creëer je overzicht en breek je de vicieuze cirkel van uitstelgedrag.
Perfectionisme vs. Optimalisme: Wat is het verschil?
- Perfectionisme: Altijd “aan”, eerst perfect dan rust, spanning negeren, jezelf forceren, vastlopen.
- Optimalisme: Afwisseling tussen inspanning en ontspanning, eerst reguleren dan werken, spanning serieus nemen, je lichaam helpen schakelen, werk opdelen in kleine, haalbare stappen.
De kracht van een groeimindset
Perfectionisme is vaak gekoppeld aan een fixed mindset, het idee dat je capaciteiten vastliggen en dat fouten iets zeggen over wie je bent. Het goede nieuws is dat je deze mindset kunt veranderen door een groeimindset te ontwikkelen. Dit betekent geloven dat je kunt leren en jezelf kunt verbeteren, dat fouten maken geen falen betekent, maar kansen zijn om te leren. Door deze mindset te ontwikkelen, focus je je niet op perfectie, maar op vooruitgang.
Conclusie: Stop met streven naar perfectie
Als je vastloopt in je studie, betekent dit bijna nooit dat je lui of ongemotiveerd bent. Het komt vaak door een overactief stresssysteem en perfectionistische overtuigingen. In plaats van jezelf verder te pushen, is het effectiever om eerst te ontspannen en daarna stap voor stap te werken. Goed studeren begint niet met perfectie, maar met rust en het stellen van kleine, haalbare doelen. Door een groeimindset te ontwikkelen en te focussen op ‘goed genoeg’, wordt studeren realistischer, minder stressvol en uiteindelijk veel productiever.
Bronnenlijst
American Psychological Association. (2023). Stress in America™ 2023: Understanding the impact of stress on students. APA. https://www.apa.org/news/press/releases/stress/2023
Egan, S. J., Wade, T. D., & Shafran, R. (2011). Perfectionism as a transdiagnostic process: A clinical review. Clinical Psychology Review, 31(2), 203–212. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.04.009
Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781
Shafran, R., Cooper, Z., & Fairburn, C. G. (2002). Clinical perfectionism: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 40(7), 773–791. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(01)00059-6
Tang, Y. Y., Holzel, B. K., & Posner, M. I. (2015). The neuroscience of mindfulness meditation. Nature Reviews Neuroscience, 16(4), 213–225. https://doi.org/10.1038/nrn3916
Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Penguin Books.
